Hoe de Nederlandse computergeschiedenis weer tot leven komt

Het inct.archief van de digitale geschiedenis

Auteur: Jak BoumansEducatieve media | Nieuwsmedia | Publieksmedia | Vakmedia
voeg toe aan mijn kennisbank
Hoe de Nederlandse computergeschiedenis weer tot leven komt

Wat doet u met oude privé pc’s, cd-roms en oude internetbestanden? Gooit u pc’s weg (zonder de schijven te wissen)? Doet u uw cd-roms in de afvalbak voor plastic omdat u het wachtwoord bent vergeten of omdat u de zilveren schijven toch niet meer kunt lezen? En laat u uw internetbestanden weglopen via het digitale afvalputje na het commando Ctrl+Alt+Delete?

Sony Data Discman (Fotocollectie Jak Boumans) 

En wat doet het bedrijf waar u werkt ermee? Heeft de rechtsopvolger van VNU nog een exemplaar van de eerste business videotexterminal in haar archief? Heeft HP/De Tijd de eerste cd-rom van 1995 in een vitrine bij de receptie tentoongesteld? Kan Van Dale Lexicografie de eerste e-woordenboekgroep E-N/N-E op minidisk van 1994 nog afspelen op de eerste Sony Data Discman, de eerste e-reader in Nederland uit 1994? Waarschijnlijk zijn al deze artefacten in de vergetelheid geraakt.

 
Heel soms duiken oude digitale producten weer op. Zo worden de vroege internetbestanden van De Digitale Stad (DDS) uit 1994 weer gerestaureerd dankzij een universitair project in het kader van de webarcheologie. Op de veilingsite Catawiki.nl worden in de rubriek Computer Collectibles regelmatig vintage apparaten en producten aangeboden. Zo werd recentelijk een draagbare computer geveild: een Olivetti M10, die journalisten van VNU Dagbladen rond 1985 meekregen op (sport)reportage. In Zwolle is een museum van arcade- en computerspellen geopend. En er wordt een verzameling aangelegd van Nederlandstalige en in Nederland geproduceerde cd-roms die tussen 1985 en 2005 zijn verschenen.

Start van Nederlandse computergeschiedenis

Afgelopen maand was het 65jaar geleden dat Minister Rutten de ARRA (Automatische Relais Rekenmachine Amsterdam) in gebruik nam. Dat gebeurde op dinsdag 21 juni 1952. Helaas, na het voltooien van haar eerste opdracht gaf ARRA de geest. Niettemin werd met de ARRA aan PR gedaan, onder meer met een krantenartikel in het Algemeen Handelsblad. De computer was destijds tenslotte nog een mirakel. Van deze gebeurtenis is een aantal artefacten bewaard gebleven, zoals een foto en een onderdeel van deze, eerste in Nederland gebouwde, computer. Alsof je een scherf terugvindt uit de Klokbekercultuur!

[tekst gaat verder onder de afbeelding]
 


Minister Rutten stelt de ARRA in gebruik in aanwezigheid van burgemeester d’Ailly van Amsterdam (fotocollectie Eric Verhagen)

De foto wordt ontwikkeld

Dankzij de opsporing van artefacten wordt in de donkere kamer van de archeologie van digitale media het beeld van de geschiedenis van de computer in Nederland verder ontwikkeld. Ook uitgevers dragen bij aan dit beeld. Intussen is er een kleine, ijzeren, historische bibliotheek van zeven boeken ontstaan.

Computers, automatisering en ICT

Over de beginperiode van de informatietechnologie zijn drie boeken verschenen. De eeuw van de computer gaat over de introductie van de computer, de inbedding van computers in de maatschappij en het ontstaan van een informatiemaatschappij. Het onlangs uitgegeven boek De geest van de computer gaat in op de ontwikkeling van software. Beide boeken bevatten wetenschappelijke artikelen en zijn rijkelijk geïllustreerd. Het eveneens onlangs verschenen boek Computerpioniers gaat over de voorlopers, de bouwers en de gebruikers van de eerste generatie computers. Het boek biedt een coherente inleiding op het begin van het computertijdperk in Nederland. Het sterke punt van het boek is dat het geschiedschrijving van computers verbindt met de algemene geschiedenis van de Nederlandse samenleving.
  • Bogaard, Adrienne van den (eindredactie) e.a., De eeuw van de computer: de geschiedenis van de informatietechnologie in Nederland. Kluwer; 2008.
  • Berkens, Eric en Edgar G. Daylight, De geest van de computer – een geschiedenis van software in Nederland. Stichting Matrijs, 2016.
  • Alberts, Gerard en Bas van Vlijmen, Computerpioniers - Het begin van het computertijdperk in Nederland. AUP; 2017. 

Pre-internet

Naarmate de computer kleiner werd, drong hij verder door in de maatschappij. Eerst in het bedrijfsleven en later als pc in de hele samenleving. De samenleving moest wel wennen aan computers en automatisering, maar de nieuwe gebruikers leerden al snel dat computers meer waren dan omgebouwde reken- en typmachines. Online bood aantrekkelijke nieuwe mogelijkheden voor wetenschappers, bank- en beursgebruikers en computerhobbyisten. Deze twee boeken beschrijven de acceptatie van computers in de maatschappij.
  • Rooijendijk, Cordula, Alles moest nog worden uitgevonden: de geschiedenis van de computer in Nederland. Olympus; 2007.
  • Boumans, Jak, Toen digitale media nog nieuw waren - Pre-internet in de polder (1967- 1997). Media Update; 2011. 

Internet

De introductie van internet in Nederland vond plaats in 1993, toen XS4ALL internetdiensten voor consumenten ging aanbieden. In 1994 volgde de opening van De Digitale Stad. Het was een cesuur in de ontwikkeling van de automatisering en informatisering. De taal, het leespatroon en koopgewoonten werden anders. De hele samenleving raakte doordrongen van internet. Een echt geschiedkundig overzicht over internet in Nederland ontbreekt nog. De twee vermelde boeken zijn gebaseerd op interviews met een aantal hoofdrolspelers.
  • Doppert, Monique, Internet pioniers: De eerste internetgeneratie. Otto Cramwinckel Uitgever; 2002.
  • Olsthoorn, Peter, 25 jaar internet in Nederland. FMT; 2015. 
Met deze kleine historische bibliotheek is een kader geschapen voor de geschiedenis van digitale media in woord en beeld. Archeologieprojecten van digitale media tonen voorbeelden uit de geschiedenis van de digitale media, zoals die van De Digitale Stad (1994) van het Amsterdam Museum en De Waag in samenwerking met de UvA en VU. Maar er zijn meer projecten op te tuigen, bijvoorbeeld rond een simulatie van Viditel of de lancering van het e-boek in Nederland (1994).
 
Jak Boumans is auteur van Toen digitale media nog nieuw waren – Pre-internet in de polder (1967-1997).